असोजको पहिलो पखवारा खेतमा धान पहेँलिन थाल्छ, र घरघरमा वर्षौँदेखि नबोलिएका नामहरू फेरि बोलिन थाल्छन्। पितृपक्ष मृत्युको सम्झना हो, तर यसको गहिरो अर्थ जीवनसँगै जोडिएको छ।
असोज लागेपछि गाउँको बिहान अलि फरक हुन्छ। खोलाको किनार, पोखरीको डिल र घरको आँगनमा मानिसहरू हातमा कुश, तिल र जल लिएर बसेका देखिन्छन्। कसैको ओठमा बाजेको नाम हुन्छ, कसैको ओठमा बज्यैको, कसैको ओठमा जिजुबाजेको, जसलाई उसले कहिल्यै देखेको पनि छैन। भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन कृष्ण औँसीसम्मको यो अवधिलाई पितृपक्ष भनिन्छ। नेपालीमा यसलाई सोह्र श्राद्ध पनि भनिन्छ। यस वर्ष पितृपक्ष असोज १० गतेदेखि सुरु भई असोज २४ गते औँसीका दिन सकिँदैछ।
हिन्दू विश्वासअनुसार यी सोह्र दिन दिवंगत पुर्खाहरू, अर्थात् पितृहरू, पृथ्वीमा आफ्ना सन्तानको घर आउँछन्। उनीहरूलाई सन्तानले दिएको अन्न र जलको प्रतीक्षा हुन्छ। जुन तिथिमा कुनै पुर्खाको मृत्यु भएको थियो, पितृपक्षको त्यही तिथिमा उनको श्राद्ध गरिन्छ। सन्तानले तिल, जौ, कुश र जलले तर्पण गर्छन्, भातको पिण्ड बनाएर अर्पण गर्छन्, र ब्राह्मणलाई भोजन गराउँछन्। भोजनको एक भाग काग, गाई र कुकुरका लागि छुट्याइन्छ। गाउँघरमा कागलाई पितृको सन्देशवाहक मानिन्छ, र काग आएर भाग खायो भने पुर्खा तृप्त भए भन्ने विश्वास अझै जीवित छ।
पितृपक्षको उत्पत्तिसँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित कथा महाभारतका कर्णको हो। दानवीर भनेर चिनिएका कर्ण मृत्युपछि स्वर्ग पुगे। त्यहाँ उनलाई खानका लागि अन्न होइन, सुन र रत्न दिइयो। अचम्मित कर्णले कारण सोधे। उत्तर आयो: तिमीले जीवनभर सुन, चाँदी र रत्न दान गर्यौ, तर आफ्ना पुर्खाहरूलाई कहिल्यै अन्न र जल अर्पण गरेनौ। आफ्ना पितृबारे थाहै नपाएका कर्णले पश्चात्ताप गरे। उनलाई सोह्र दिनका लागि पृथ्वीमा फर्किने अनुमति दिइयो। ती सोह्र दिन उनले पुर्खाहरूको नाममा अन्न र जल अर्पण गरे। त्यही अवधिलाई आज पितृपक्ष भनिन्छ। कथाले एउटा सरल सत्य भन्छ: जति नै धन कमाए पनि, आफ्नो जरा बिर्सनेको भोक मेटिँदैन।
पहाडदेखि तराई-मधेससम्म यो पर्व फरक फरक नाममा मनाइन्छ। पहाडमा सोह्र श्राद्ध भनिन्छ। मिथिलामा पितृपक्ष, र भोजपुरी तथा मगही भाषी गाउँहरूमा पितरपख भनिन्छ। अवधी, बज्जिका, डोटेली र नेपाल भाषी हिन्दू परिवारहरू पनि यी दिनमा श्राद्ध गर्छन्। भाषा फरक छन्, विधि केही फरक छन्, तर भावना एउटै छ।
तराई-मधेसका धेरै परिवारका लागि पितृपक्ष गयाको यात्रासँग जोडिएको छ। बिहारको मगही भाषी भूभागमा पर्ने गयामा फल्गु नदीको किनारमा पिण्डदान गर्नुलाई जीवनको ठूलो कर्तव्य मानिन्छ। गयासँग जोडिएको कथा पनि रोचक छ। गयासुर नामको एक असुर यति धार्मिक र तपस्वी थियो कि उसको शरीर नै पवित्र भयो। देवताहरूले उसको शरीरमाथि यज्ञ गरे, र भगवान् विष्णुले उसलाई स्थिर राख्न आफ्नो पाउ उसको छातीमा राखे। गयासुरले अन्तिम इच्छा राख्यो: यस भूमिमा जसले आफ्ना पुर्खाका नाममा पिण्ड अर्पण गर्छ, ती पुर्खाहरूले मुक्ति पाउन्। आज पनि गयाको विष्णुपद मन्दिरमा विष्णुको पाउको छाप रहेको विश्वास गरिन्छ। तराई-मधेसबाट हजारौँ परिवार सीमा पार गरेर त्यहाँ पुग्छन्। पुर्खाको सम्झनाले कुनै राजनीतिक सीमा चिन्दैन।
पितृपक्षको अन्तिम दिनलाई सर्वपितृ औँसी भनिन्छ। मृत्युको तिथि थाहा नभएका, वा पुस्तौँको अन्तरालमा सम्झनाबाट हराएका सबै पुर्खालाई यस दिन एकैसाथ सम्झिइन्छ। र त्यसको भोलिपल्टै घटस्थापना हुन्छ, दशैँ सुरु हुन्छ। घरको अँध्यारो कोठामा माटो राखेर जौ र मकैको बीउ रोपिन्छ, जुन दश दिनमा पहेँलो जमरा बनेर उम्रन्छ। मृत्युको सम्झनापछि तुरुन्तै जीवनको उत्सव आउनु संयोग मात्र होइन। पुर्खाहरू माटोमा मिसिएका छन्, र जमरा त्यही माटोबाट उम्रन्छ।
आज धेरै सन्तान आफ्नो जन्मथलोभन्दा टाढा छन्। कोही सहरमा छन्, कोही खाडीमा, कोही युरोप र अमेरिकामा। कतिपयले विदेशमै बसेर श्राद्ध गर्छन्, कतिपयले मोबाइलको पर्दामा गाउँमा भइरहेको तर्पण हेर्छन्। तर जहाँ बसे पनि, यी सोह्र दिन मन एकपटक घर फर्कन्छ। देहात कुनै ठाउँ मात्र होइन, एउटा अवस्था हो। हामी जहाँ गए पनि पुर्खाहरू हामीसँगै हिँड्छन्।
पितृपक्षमा उच्चारण हुने पुर्खाका नाम, गोत्र र वंशको क्रम आफैँमा एउटा मौखिक इतिहास हो। घरका बुढापाकाले मात्र जानेको यो ज्ञान लेखिएको हुँदैन। एउटा पुस्ताले बिर्सियो भने यो सधैँका लागि हराउँछ। पुर्खाको नाम सम्झनु केवल धार्मिक कर्म होइन, आफ्नो इतिहास जोगाउनु पनि हो।
तपाईंको गाउँमा पितृपक्ष कसरी मनाइन्छ? आफ्नो भाषामा कथा, चलन वा अनुभव [email protected] मा पठाउनुहोस्।